Gerçekleştirdiği çalışmalarla pek çok yeni bitki çeşidinin keşfedilmesinde rol oynayan Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi ve Herbaryum Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Hasan Yıldırım, yeni bir çeşit olan “İzmir Göbekotu”nu literatüre kazandıran araştırmacıların ortasında yer aldı.
İzmir’in Ödemiş ilçesinde yürütülen bilimsel çalışmalar sonucunda, Batı Anadolu’ya mahsus yeni bir bitki çeşidi keşfedildi. Ege Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesinden araştırmacıların ortak çalışmasıyla tanımlanan, bilimsel ismi “Umbilicus choripetalus” ve Türkçe ismi de “İzmir göbekotu” olarak önerilen bitki, milletlerarası bilimsel taksonomi dergi Phytotaxa’da yayımlanan makaleyle bilim dünyasına duyuruldu.
Prof. Dr. Hasan Yıldırım, yeni çeşidin göbekotu cinsi içinde bugüne kadar bilinen tüm cinslerden besbelli biçimde ayrıldığını belirtti. Çeşidi farklı kılan en değerli özelliğin çiçek yapısı olduğu tabir Prof. Dr. Yıldırım, Umbilicus choripetalus’un taç yapraklarının tabana kadar büsbütün ayrıldığını, yıldız biçimli bir çiçeğe sahip olduğunu vurgulayarak bu özelliğin, göbekotu cinsi içinde birinci sefer gözlemlendiğini söyledi.
Türün yetişme alanı hakkında bilgi veren Prof. Dr. Hasan Yıldırım, “Yeni tıp, sadece İzmir’in Ödemiş ilçesinde, Ovacık Platosu’nda yaklaşık 1300–1400 metre rakımda, volkanik kaya çatlaklarında yetişiyor. En yakın akrabaları sırf kireçtaşı kayaçlarda yaşıyor. İzmir Göbekotu’nun volkanik yerlere bağlı olması, çeşidi ekolojik açıdan da özgün kılıyor. Bu cinsin en yakın akrabaları olan Umbilicus tropaeolifolius ve Umbilicus paniculiformis’in yayılış alanları ise İzmir Göbekotu’ndan büsbütün farklı. Umbilicus tropaeolifolius, Türkiye’nin güneydoğusu ile İran ve Irak başta olmak üzere Orta Doğu’ya uzanan bölgelerde yayılış gösteriyor. Umbilicus paniculiformis ise Sudan’da lokal olmak üzere Kuzeydoğu Afrika’da bulunuyor. Her iki cins de sırf kireçtaşı kayaçlara bağlı habitatlarda yaşıyor” diye konuştu.
“Türkiye’de Göbekotu cinsi içinde birinci endemik tür”
Çalışma kapsamında bitkinin morfolojik özelliklerinin yanı sıra genetik yapısının da incelendiğini belirten Prof. Dr. Yıldırım, “Yapılan DNA tahlilleri sonucunda, Umbilicus choripetalus’un yakın cinsleriyle akraba olmakla birlikte, genetik olarak başka ve izole bir soy oluşturduğu tespit edildi. Bu bulgular, çeşidin yeni bir bilimsel takson olarak tanımlanmasını güçlü biçimde destekledi. Göbekotu cinsi, dünya genelinde 16 çeşitle temsil ediliyor. Bu çeşitler; Avrupa, Akdeniz Havzası, Yakın Doğu Asya, Afrika ve Hindistan’a kadar uzanan geniş fakat kesimli bir yayılışa sahip. Türkiye’de ise bu cins bugüne kadar yedi cinsle biliniyor ve bu çeşitlerin tamamı Türkiye dışında da yayılış gösteriyordu. İzmir Göbekotu’nun tanımlanmasıyla birlikte, göbekotu cinsi içinde Türkiye’ye mahsus birinci endemik tıp bilimsel olarak ortaya konmuş oldu” dedi.
“Anadolu’nun doğal mirası korunmalı”
Türün korunmasının ehemmiyetine değinen Prof. Dr. Yıldırım, “Bugüne kadar sadece tek bir lokaliteden bilinen ve yaklaşık 550 bireylik bir popülasyona sahip olan cinsin korunması büyük değer taşıyor. Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) kriterlerine nazaran İzmir Göbekotu için “Hassas (Vulnerable)” muhafaza statüsü öneriliyor. Bu keşif, Batı Anadolu’nun hâlâ gereğince bilinmeyen biyolojik çeşitliliğine de dikkat çekiyor. Bilhassa jeolojik olarak farklı alanların, beklenmedik biçimde özgün ve dar yayılışlı bitki tiplerine mesken sahipliği yapabildiği bir kere daha ortaya kondu. Bu yeni cins, sadece botanik literatürüne eklenen bir isim olmanın ötesinde, Anadolu’nun doğal mirasının korunmasının neden hayati olduğunu gösteren güçlü bir bilimsel delil niteliği taşıyor” diye konuştu.
Çalışma; Ege Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi ve farklı kurumlardan bilim insanlarının katkısıyla yürütüldü. Arazi çalışmaları, cinsin morfolojik incelemeleri ve bilimsel tarifi Ege Üniversitesi öğretim üyeleri Prof. Dr. Hasan Yıldırım ve Dr. Tuğkan Özdöl tarafından gerçekleştirildi. Tıbbın genetik ve filogenetik analizleri Hacettepe Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Kısmından Dr. Barış Özüdoğru ve Dr. Ilgın Deniz Can tarafından yapıldı. Çalışmanın laboratuvar süreçleri ve ölçümlerine Dr. Ademi Fahri Pirhan ve Dr. Şükrü Arasan katkı sundu. Arazi çalışmalarına ve makalenin kıymetlendirme sürecine Doç. Dr. Mehmet Maruf Balos takviye verirken, Musa Geçit de saha çalışmaları ve cinsin yayılışına ait gözlemleriyle çalışmaya katkı sağladı. Yeni cinsin bilimsel çizimleri ise bitki ressamı ve Balıkesir Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğrencisi Hazelnas Varol tarafından hazırlandı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı