Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Siyaset Bilimi ve Memleketler arası Alakalar Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ozan Örmeci, İran’da ülke genelinde yayılan ekonomik şartlara ve hayat pahalılığına reaksiyon gösteren protestolar ve bu süreçte yaşanan can kayıplarını kıymetlendirdi.
Riyalin bedel kaybı alım gücünü önemli biçimde düşürdü
Sahadan sağlıklı bilgi almanın zorlaştığına ve ülkede önemli internet kısıtlamaları uygulandığına dikkat çeken Prof. Dr. Ozan Örmeci, protestoların başlangıç noktası ve seyriyle ilgili değerli tespitlerde bulundu.
“Protestoların evvel ekonomik taleplerle başladığı anlaşılıyor…”
İran’daki protestoların birinci olarak ekonomik taleplerle başladığını belirten Prof. Dr. Örmeci, “Sahadan bilgi almak kolay olmadığı ve İran’da şu sıralar internet üzerinde büyük bir kısıtlamaya gidildiği için yanlışsız bilgilere ulaşmak sıkıntı olsa da Türkiye ve Kuzey Kıbrıs’taki İran uzmanlarıyla yaptığım görüşmeler sonucunda protestoların evvel ekonomik taleplerle başladığı anlaşılıyor. Bilhassa İran para ünitesi riyalin devalüe olması nedeniyle alım gücü önemli biçimde düşen vatandaşlar rejime reaksiyon göstermeye başladı.” dedi.
Ekonomik temelli başlayan reaksiyon siyasi nitelik kazandı…
Prof. Dr. Örmeci, ekonomik temelli yansıların vakitle siyasi bir nitelik kazandığını vurgulayarak, “İran’daki molla rejiminin klasik meseleleri olan bayan özgürlükleri, farklı etnik ve dini kümelerle bağlantılar ve hayat standartları düşük olan gençlerin saldırgan aktivizmi üzere temalar üzerinden gelişmiştir. Rejim başlarda silah kullanımını yasaklasa da vakitle karşılıklı şiddet kullanımı başlamış ve hakikaten olaylardaki meyyit sayısının 500’ü geçtiği belirtilmiştir.” diye konuştu.
Gençler ve bayanlar protestolarda her vakit ön planda
Prof. Dr. Örmeci, İran’daki protesto kültürüne dikkat çekerek, şunları söyledi:
“Yeşil Hareket devri ve Mahsa Amini protestolarını incelediğimizde, daha çok gençler ve bayanların İran’daki protestolara çok ağır olarak katıldıkları ve olaylar organize olmasa da genel rejim memnuniyetsizliği nedeniyle patlamaya hazır bir kitlenin İran’da daima var olduğu bilinmektedir. Bu kere bu klâsik muhalif kümelere ekonomik zorluklardan bıkan esnaflar da eklenince, olayların kısa müddette büyümesi yer kazanmış ve şovlar daha geniş iştirake sahne olmuştur. Ayrıyeten göstericilerin toplumsal medya platformlarını kullanarak haberleştikleri ve organize oldukları anlaşılınca, bu istikamette büyük kısıtlamalara gidilmiş ve İran’daki muhaliflere dayanak olmak emeliyle Amerikalı iş insanı Elon Musk, Starklink uydularını göndermiştir. Vakitle devletin önlemleri nedeniyle İran’ın tüm internet erişimi kesilmiştir. Bu bağlamda, elbette yabancı devletlerin kışkırtmaları da bu şekil süreçlerde tesirlidir ki İsrail ve ABD’nin İran içerisinde operasyonlar yapabildiğine kısa mühlet evvel tanıklık etmiştik.”
Köklü devlet geleneğine sahip İran’da rejimin yıkılması o kadar da kolay değil!
İran rejiminin, başlarda yumuşak reaksiyonlarına rağmen giderek sertleşmeye başladığını ve şiddet kullanan göstericileri şiddetle bastırma gayesinde olduğunu tabir eden Prof. Dr. Örmeci, “Bu, tüm rejimlerde olduğu üzere otoriter bir idare sistemi olan İran’da da geçerli bir durum olup, devlet otoritesinin iç dinamikler nedeniyle tabiatıyla kaybolması ve rejimin yıkılması-Tahran’ın sahip olduğu esaslı devlet geleneği nedeniyle-o kadar da kolay değildir. Lakin elbette ABD ve İsrail üzere dış güçlerin direkt müdahalesi durumunda olaylar farklı bir tarafta gelişebilir.” tabirinde bulundu.
Rejim meşruiyeti sarsılıyor fakat büsbütün kaybolmuş değil
Protestoların rejimin meşruiyeti üzerindeki tesirini de pahalandıran Prof. Dr. Örmeci, “Rejim, daha fazla yolsuzluk, ekonomik kaynakların verimsiz kullanımı, yasakçılık, adam kayırmaya dayalı liyakatsizlik nizamı, beceriksizlik ve ABD üzere tehlikeli büyük devletlerle güzel alakalar kuramaması nedeniyle İran halkını zora sokması üzere temalar üzerinden şiddetle eleştirilmektedir. İran halkında protesto ve isyan kültürü çok güçlü olup, 1979’da bundan istifade eden İslamcılar, artık bundan yakınmaktadırlar. Protestolar rejimin meşruiyetini önemli manada sarsmakta, lakin meşruiyetin kaybolduğuna dair şimdi elde somut bir data bulunmamaktadır. Zira devletin tüm ideolojik aygıtlarıyla yaklaşık 50 yıldır Şahlık anti-propagandasına maruz kalan İran halkının sıfırdan yeni bir ezbere alışması kolay değildir.” dedi.
ABD algısı İran’da değişiyor
ABD’nin mümkün müdahalesinin protestolara tesirine ait değerlendirmelerde bulunan Prof. Dr. Örmeci, “ABD, bilhassa de Donald Trump idaresi, rejimin propaganda eforları sonucunda İran’da aslında klasik bir nefret nesnesi, hatta Humeyni’nin tabiriyle ‘büyük şeytan’ iken, son yıllarda ülkedeki sosyoekonomik, siyasal ve güvenlik meselelerinin derinleşmesi sonucunda bilhassa gençlerin sıcak baktığı bir dış güç haline gelmeye başlamıştır. Keza devrik Şah Pehlevi’nin oğlu İstek Pehlevi’ye verilen dış ve iç dayanağın de son periyotta arttığı görülmektedir. Batı’nın açıklamalarına İran’dan erişim sonlu olsa da İran’ın yurt dışında yaşayan büyük bir diaspora topluluğunun olması ve bunların genelde rejim zıddı olması sebebiyle dışarıdaki yansılar içeriye de kanalize olmaktadır.” biçiminde konuştu.
Rejim değişimi sıkıntı, istikrarsızlık devam edebilir
Protestoların rejim değişimiyle sonuçlanmasının kısa vadede güç olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Örmeci, şu değerlendirmede bulundu:
“Bu protestoların İran’da rejimi değiştirip değiştiremeyeceğini öngörmek için gereğince somut bilgi ve bilgi yoktur. Fakat evvelki tecrübeler temelinde, rejimin yerinde kalacağı ve protestoların hem güvenlik güçlerince bastırılma hem de sönümlenme yoluyla vakit içerisinde cılızlaşacağını öngörebilirim. Bu ise kuşkusuz, İran’ın problemlerinin çözüldüğü manasına gelmemekte ve ülkenin istikrarsız idaresinin devam edeceğine delalet etmektedir. Tahran’ın bu hususta kademe yapabilmesi için ABD yaptırımlarının en azından bir kısmından kurtulması, bunun için de nükleer programı yerine kalkınmaya odaklanması gerekmektedir.”
“Rejimin ıslahat yoluyla dönüşümü Ankara açısından daha kabul edilebilir bir seçenek”
İran’ın öncelikle yaptırımlardan kurtulması ve kalkınmaya odaklanması gerektiğini tabir eden Prof. Dr. Örmeci, “Yine rejimin bayan giysisi, gençlerin hayatları üzere hususlarda daha özgürlükçü bir hal alması yerinde olabilir. Lakin bu usul sert ideolojilere dayalı rejimler, enteresandır ki taviz verdikçe yıkılma sürecine de girebilirler. Bu nedenle, Çin’deki 1980’ler tecrübesi de göz önünde tutulursa, olayların günlük hayatı bozduğu bir zamanlamada asayiş ve güvenliğin sağlanması ve sonrasında da kalkınma sürecinin başlatılması yerinde olacaktır. Türkiye açısından da İran’daki gelişmeler kritik mahiyette olup, rejimin ihtilal yerine ıslahat yoluyla dönüşümü Ankara açısından daha kabul edilebilir bir seçenektir. Fakat bu ıslahatların toplumla temas kuracak olan gerekli sivil toplum kanallarının olmadığı bir ortamda gerçekleştirilmesi de kolay bir iş değildir.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı